ZWERMEN
1. WAT IS ZWERMEN?
Het zwermen is een fascinerende en indrukwekkende belevenis die plaats vindt in de maanden mei - juni. Het is een natuurlijk gebeuren in het voortplantingsproces van de bijen. Een bijenvolk moet je beschouwen als één levend wezen, bestaande uit tienduizenden individuen. Het individu is niet van belang, wel het gehele volk. Om zich voort te planten en te vernieuwen, gaat het volk zich splitsen op het moment dat ze met heel velen zijn. Meestal is dat tussen half mei en half juni. De oude koningin verlaat met een deel van het volk op een indrukwekkende wijze de kast zodat er plaats is voor een nieuwe jonge koningin.
2. DE VOORZWERM
 Tijdens de lentedracht ontwikkelt een bijenvolk zich verrassend snel. Het merendeel van de bijen is jong en dynamisch en er zijn al honderden darren. De kolonie wordt bijeengehouden door de feromonen van de koningin, maar het volk is nu zodanig uitgebreid dat haar geurstoffen niet meer bij machte zijn om een hele kolonie samen te houden. Een deel van het volk begint zwermplannen te smeden. Ze gaan koninginnencellen of moerdoppen (10 tot 20) optrekken, en laten de koningin er een eitje in leggen. Deze moerdoppen worden in de loop van enkele dagen opgetrokken en belegd zodat de nieuwe koninginnen niet allemaal op dezelfde dag geboren zullen worden. Het larfje in een koninginnencel wordt bijna uitsluitend gevoed met koninginnenbrij, opdat het zou uitgroeien tot een volwaardige koningin.
Van nu af zit de zwermkoorts in de kast en het volk is nog moeilijk op andere gedachten te brengen. De bijen temperen hun haaldrift, en alle werkzaamheden worden op een laag pitje gesteld. De oude moer voelt het aankomen, ze wordt minder gevoed, gaat minder leggen en slankt af zodat ze vliegklaar wordt. Bij het sluiten van de eerste koninginnencel is het ogenblik voor het zwermen aangebroken. De zwermbijen zuigen zich vol met honing en rond het middaguur, bij mooi en voldoende warm weer, barst het spektakel los. Duizenden bijen stormen de kast uit, vloeien als water over de vliegplank en vliegen met een duidelijk herkenbaar geluid in grote cirkels in de lucht. De koningin wordt uit de kast gedreven en vliegt mee met de zwerm. Al heel vlug zoeken de bijen in de directe omgeving een plaats om zich neer te zetten. Meestal is dit in een boom of een struik, maar het kan ook op de grond of op een muur zijn, of om het even wat. De bijen hangen in een tros, vastgehaakt aan elkaar. Ze blijven er vaak enkele uren, soms ook een paar dagen hangen totdat de speurbijen een nieuwe woonst gevonden hebben, om er definitief naar toe te trekken. Dergelijke zwerm met de oude koningin noemen we een voorzwerm. Een voorzwerm bevat ongeveer de helft van het oorspronkelijke volk en is samengesteld uit tweederde huis- en eenderde haalbijen.
3. ZWERMBEHANDELING
 In de natuur zal een zwerm bijen zich een tweede maal verplaatsen wanneer de speurbijen een definitieve woonplaats gevonden hebben. De imker echter kan de zwerm vangen en zelf een nieuwe huisvesting geven.
Een zwerm vangen die aan een laagzittende tak hangt, is zeker niet zo moeilijk. Wanneer de bijen tot rust gekomen zijn, besproei je lichtjes de tros met een bloemspuit zodat hij goed samenhoudt. Houd een schepkorf of een plastieken emmer onder de tros en geef een forse ruk aan de tak waaraan de tros hangt. Het overgrote merendeel van de bijen, en hopelijk ook de koningin, valt in de korf. Dan plaats je de korf op de grond in de directe nabijheid. Schuif een steen of een stuk hout onder de korf zodat de bijen er goed in en uit kunnen. Als de koningin zich in de korf bevindt, wat meestal het geval is, zullen in een kwartiertje tijd alle bijen in de korf trekken. Als je bijen ziet stertselen (feromonen verspreiden) voor de korf, is dit een teken dat de koningin aanwezig is. Zit de koningin niet in de korf, dan zullen de bijen een nieuwe tros vormen en moet je opnieuw beginnen.
Een zwerm vangen die op moeilijke plaatsen zit, kan wel eens voor problemen zorgen. Als hij bijvoorbeeld op een stam van een boom of op een staak zit, moet je hem scheppen of vegen in de schepkorf. Imkers zijn soms vindingrijk om een haast onbereikbare zwerm toch te kunnen vangen. Een doeltreffende methode is een raampje met open broed nemen (zonder bijen) en dat tegen de zwerm houden. Dat werkt als een magneet en weldra hangt de hele zwerm aan het broedraampje.
Eenmaal de zwerm gevangen, mag je hem niet onmiddellijk in een nieuwe kast huisvesten, de kans is dan enorm groot dat de  bijen binnen de kortste keren opnieuw de lucht ingaan. Laat de zwerm ter plaatse staan tot in de late namiddag of de vroege avond. Dan is het ogenblik gekomen om de bijen een nieuwe huisvesting te geven. Een zwerm zal zich volledig heroriënteren: je mag hem om het even waar neerzetten, de bijen blijven bij hun koningin.
Vooraf maken we een kast klaar waarin we de zwerm zullen huisvesten. Een zwerm heeft voldoende bouwbijen mee, we moeten ze de gelegenheid geven om te kunnen bouwen. Daarom is het best om in de kast alleen verse waswafels te hangen, een paar opgewerkte ramen in het midden van de kast mag wel, maar hoeft zeker niet. Eenmaal de kast klaar gezet op de definitieve plaats, neem je de korf met de zwerm en je klopt die met een stevige stoot in de nieuwe woning. De bijen trekken in de kast en de opvliegende bijen zullen weldra ook volgen. Beperk het gebruik van rook, desnoods wat water vernevelen. Nog eventjes wachten en de dekplank mag erop.
We mogen de eerste drie dagen de zwerm niet voederen of anders lopen we het gevaar dat de zwerm weer vertrekt. Trouwens de bijen hebben zelf voedsel mee voor drie dagen. Vanaf de vierde dag plaatsen we een voederbak en geven om de twee dagen een bakje van 2 liter suikeroplossing 1:1. In totaal geef je een achttal liter. Na een tiental dagen zijn alle ramen uitgebouwd en vind je broed in alle stadia. De eventueel niet-opgewerkte ramen kun je dan vervangen door opgewerkte, of indien de zwerm klein is, door vulblokken.
4. DE NAZWERM
 In normale omstandigheden wordt een week (het kan ook vroeger) nadat de voorzwerm is afgekomen, de eerste nieuwe koningin geboren. Ze knaagt het dekseltje van haar cel open, kruipt eruit, begeeft zich onmiddellijk tussen de werksters en snoept wat honing. De nieuwe koningin wil haar aanwezigheid laten opmerken, en ze laat af en toe een typisch geluid horen, ze gaat tuten. Dat klinkt net zoals de bezettoon van een telefoon, maar dan iets hoger. Enkele uren later is er een andere nieuwe koningin volgroeid, maar zij blijft wijselijk in haar cel. Ze beantwoordt wel het roepen van de eerste koningin, maar omdat ze nog in haar cel zit, klinkt haar roepen doffer, daarom heten we dat kwaken. Op een stille avond is het tuten en het kwaken duidelijk hoorbaar, zeker als de imker zijn oor te luisteren legt tegen de kastwand.
Als je het tuten en kwaken hoort, betekent dit dat de bijen opnieuw zullen gaan zwermen. De rondlopende koningin zal plaats maken en samen met een deel van het volk gaan zwermen. Dergelijke zwerm noemen we een nazwerm. Een nazwerm zal meestal verder van de kast gaan hangen en vaak vliegt die ook hoger. Hij heeft immers een jonge, dartele koningin mee. In een nazwerm zitten vaak meerdere jonge maagdelijke koninginnen, die dan een machtsstrijd onder elkaar uitvechten.
Soms kan er nog een tweede en een derde nazwerm afkomen, en er kunnen ook meerdere kleine nazwermen terzelfder tijd afkomen. Wanneer de zwermdrang uit het volk verdwenen is, bijten de bijen een gat in de zijwand van de resterende moerdoppen en ze trekken de poppen eruit of de rondlopende koningin steekt de andere koninginnen dood.
Indien de weersomstandigheden zo ongunstig zijn dat de bijen absoluut niet kunnen zwermen, zullen de koninginnen het op leven of dood onder elkaar uitvechten wie de heersende koningin wordt.
Nazwermen verzwakken de volken. Daarom zal de imker van zodra hij het tuten en het kwaken hoort, ingrijpen. Nog dezelfde avond opent hij de kast waarin hij een tutende koningin hoort, en hij breekt alle resterende doppen uit. Om geen doppen te vergeten, klop je best alle bijen van de ramen af. Bij het breken van doppen kunnen er eventueel nog koninginnen uitkomen. Deze mag je gerust in het volk laten uitlopen. In de komende nacht zullen de koninginnen het uitvechten. De sterkste zal overleven.
Een nazwerm wordt op dezelfde wijze behandeld als een voorzwerm. Een nazwerm is wel kleiner dan een voorzwerm en het zal zeker na het vangen van de zwerm een tiental dagen duren vooraleer de koningin bevrucht en aan de leg is.
5. DE BRUIDSZWERM
Het kan gebeuren dat een jonge koningin die op oriënterings- of bruidsvlucht gaat, vergezeld wordt van een groot aantal bijen die nog zwermdriftig zijn. Ze vormen een echte zwerm en keren niet meer terug naar de kast. Dergelijke zwerm noemen we een bruidszwerm. Meestal gaat een bruidszwerm verloren voor de imker.
Het achterblijvende volk in de kast is hopeloos moerloos. Het heeft geen moerdoppen meer en ook geen open broed waaruit de bijen nog nieuwe moeren kunnen kweken. Op de duur gaan enkele werksters eieren leggen en krijgen we bultbroed met alle gevolgen van dien (zie 7.3.). De imker kan dit voorkomen door zo spoedig mogelijk een nieuwe koningin in te voeren.
6. STILLE MOERWISSELING
Uitzonderlijk gaan sommige volken aan moerwisseling doen zonder te zwermen. Vaak verloopt dergelijke moerwisseling onopgemerkt. De bijen trekken slechts een heel klein aantal moercellen op, soms maar één. Er is geen zwermdrift aanwezig en de oude moer legt voort. Het gebeurt zelfs dat de jonge moer al aan de leg is terwijl de oude moer ook nog haar legactiviteit verder zet. Na verloop van tijd zal de oude moer toch aan de deur gezet worden door de bijen. De jonge moer neemt volledig haar taken over.
7. ZWERMVOORKOMING
Zwermen is een heel natuurlijk proces en het heeft zeker enkele voordelen.
• Het is een zeer eenvoudige methode om aan volksuitbreiding te doen en voor een beginnende imker is een zwerm een gemakkelijke basis om te starten.
• Een natuurlijke zwerm is een harmonisch volk dat vlug ontwikkelt en in een zeer korte tijd raten opbouwt.
• De nieuwe koninginnen zijn in ideale omstandigheden opgekweekt. Men kan ook moercellen gebruiken om aan koninginnenteelt te doen.
• Zwermen kun je zonder problemen verenigen om er een sterk haalvolk van te maken.
• Een methode om een zwerm in een korte tijd te laten uitgroeien tot een drachtvolk, vind je in het hoofdstuk "Bedrijfsmethoden" (9.7.).
En toch gaan we proberen om het zwermen zoveel mogelijk te beperken, want zwermen heeft ook wel wat gevaren en nadelen.
• Zwermen komen op een onverwacht moment af. De imker moet voortdurend over zijn bijen waken. Iets wat heel tijdrovend is en bijna onmogelijk.
• Er komen veel zwermen af zonder dat de imker het merkt. Veel zwermen gaan verloren.
• Zwermen kunnen de hele buurt overhoop zetten. En beter een goede buur dan een rustverstorende zwerm...
• Door het zwermen wordt het volk opgedeeld, wat zich zeker vertaalt in honingverlies.
• Zwermlustige volken zwermen het meest. Door het voorttelen met zwermen ga je dus deze neigingen verder kweken.
• Vreemde zwermen kunnen allerlei ziekten hebben of minder goede erfelijke eigenschappen, zoals agressiviteit.
Meestal wegen de voordelen niet op tegen de nadelen en daarom zullen we proberen zwermen te voorkomen of uit te stellen, maar ze helemaal verhinderen is vaak onbegonnen werk.
Zwermvoorkoming
• In de maand mei gaat de uitbreiding van het volk pijlsnel omhoog en er is een overvloed aan jonge bijen die maar al te graag was zweten en raten bouwen. We geven de bijen dan ook om de week één of twee wasramen, ze zullen ze onmiddellijk optrekken. Staken de bijen met bouwen, dan smeden ze zwermplannen.
• We moeten de bijen ook ruimte geven door op tijd de broedbak uit te breiden en de honingzolder te plaatsen.
• We houden jonge koninginnen. Koninginnen van meer dan twee jaar oud produceren minder feromonen. Dat heeft tot gevolg dat het volk niet langer een eenheid vormt en vlugger zal gaan zwermen. Volken met jonge moeren zijn minder zwermlustig.
• We houden bijen die zwermtraag zijn. De erfelijke factoren van het bijenras spelen een belangrijke rol. Het ene bijenras is veel zwermlustiger dan het andere.
• Vooraleer de zwermdrift er is, maken we een kunstzwerm. We nemen een hoeveelheid bijen en broedramen weg zodat het volk verzwakt wordt en geen zwermplannen meer zal maken. Hoe dat allemaal in zijn werk gaat, behandelen we op de pagina's veger, vlieger, broedaflegger, koninginnenaflegger.
• We zorgen ervoor dat de bijen geen tekort hebben aan voedsel. Voedselgebrek midden in de zomer kan tot gevolg hebben dat een volledig volk gaat zwermen op zoek naar voedsel. Een dergelijke zwerm heten we een hongerzwerm.
• Aan de rand van het broednest hangen we een driedelig controleraam waarin we twee verticale latjes monteren, zodat we drie gelijke delen krijgen. We smelten er geen was in. In dergelijk vrij raam zullen de bijen darrenraat optrekken. Indien ze het controleraam niet meer opbouwen, is dit een aanwijzing dat ze zwermneigingen hebben en moeten we controleren op zwermdoppen.
 Met een driedelig controleraam laten we de bijen continu darrenraat optrekken en krijgen we een permanente zwermcontrole. Tevens doen we aan varroabestrijding door iedere week de raat met gesloten darrenbroed uit te breken. In darrenbroed zit er immers zesmaal zoveel varroa dan in werksterbroed.
Werkwijze:
Week 1: We hangen het controleraam zonder was naast het broednest.
Week 2: Het raam is volledig opgebouwd en zelfs al belegd. We snijden nu de tweede en de derde darrenraat weg.
Week 3: We snijden nu alleen de derde darrenraat weg.
Week 4: De eerste darrenraat is nu verzegeld, hierin zitten normaal heel wat varroamijten. We snijden deze weg.
Week 5: De tweede darrenraat is nu verzegeld, we snijden deze weg.
Week 6: De derde darrenraat is nu verzegeld, we snijden deze weg.
Week 7: Terug de eerste darrenraat...
Ondanks al deze maatregelen om zwermen te voorkomen, zal je nog bij een kastcontrole geregeld koninginnendoppen vinden. Sommige imkers gaan dan al deze doppen uitknijpen in de hoop dat ze daarmee het zwermen zullen tegenhouden. Meestal is dit een onbegonnen werkje en vaak wordt er wel een dop over het hoofd gezien. En als je er nu toch in slaagt om alle doppen te verwijderen, dan geven de bijen hun plannen zomaar niet op. Ze trekken nieuwe zwermcellen op en de week erna mag je opnieuw doppen knijpen. Soms weken aan een stuk, tot de imker of de bijen zich erbij neerleggen. Een afdoende methode om de zwermneiging te onderbreken bij het vinden van moerdoppen, is het maken van een tussenaflegger. Dit zullen wij behandelen in een volgende pagina.
|
